Home » Projects » Dutch Projects » Centrum voor Justitiepastoraat

Centrum voor Justitiepastoraat

Deze bundels zijn een uitgave van het Centrum voor Justitiepastoraat (CJP).

Er is behoefte onder geestelijk verzorgers en onderzoekers om inzichten te delen en kennis te vergoten. Reden genoeg voor de Protestantse Theologische Universiteit en de Tilburg School of Catholic Theology om een gezamenlijk centrum op te richten dat tegemoet komt aan deze wens. UCGV is het resultaat van een jarenlange samenwerking tussen de beide instellingen. Op het gebied van justitie werd al sinds 2009 samengewerkt in het oecumenische centrum voor justitiepastoraat. Sinds 2015 wordt er nauw samengewerkt in het Case Study Project, een onderzoeksproject waaraan 55 geestelijk verzorgers en 10 wetenschappers verbonden zijn. Dit project onderzoekt aan de hand van ingebrachte case studies wat goede praktijken van geestelijke verzorging zijn. De onderzoeksprojecten worden in samenwerking met andere universiteiten als de Vrije Universiteit, Universiteit voor Humanistiek en Rijksuniversiteit Groningen uitgevoerd. Het centrum verricht wetenschappelijk onderzoek en biedt onderwijs op het terrein van het justitiepastoraat.

 

 

Een selectie van onze publicaties:


Theo W.A. de Wit, Reijer J. de Vries en Ryan van Eijk (Red.)

ISBN (softcover) : 9789462401693

Lost in translation
De (ex-)gedetineerde in de participatiesamenleving

Biedt de ‘participatiesamenleving’ kansen voor (ex-)gedetineerden die een nieuw leven willen beginnen? En hoe kunnen de geestelijke verzorging bij justitie enerzijds en de nazorgorganisaties en (migranten)kerken anderzijds hieraan bijdragen? Deze vragen stonden centraal tijdens het eerste lustrumcongres van het Centrum voor Justitiepastoraat. De verschillende bijdragen aan dit congres zijn gepubliceerd in het eerste deel van deze lustrumbundel. Hiermee levert het Centrum een bijdrage aan het maatschappelijk debat over de
participatiesamenleving vanuit het oogpunt van de geestelijke verzorging.

Het tweede deel van de bundel geeft een beeld van een van de taken van het justitiepastoraat, namelijk de verzorging van de kerkdienst in justitiële inrichtingen. De deelname aan de (zondagse) vieringen vormt een belangrijke schakel tussen de zorg voor gedetineerden in de bajes en de nazorg door  geloofsgemeenschappen na detentie. De werelden binnen en buiten de muren verschillen sterk qua taal en cultuur. De terugkeer in de samenleving kan ervaren worden als Lost in Translation.

Het behoort tot de deskundigheid van de geestelijk verzorger om als tolk en gids de verschillende werelden van Bijbel en liturgie, van de gedetineerden en van de samenleving met elkaar in verbinding te brengen. Tegelijk weet de geestelijk verzorger uit eigen ervaring hoezeer de verschillen tussen deze werelden een gevoel van vervreemding kunnen oproepen. De studiedagen 2014 voor de rooms-katholieke en de protestantse geestelijk verzorgers stonden in het teken van deskundigheid van de vertolking . Vanuit de kern van hun werk zijn geestelijk verzorgers aldus op verschillende manieren gericht op het bevorderen de participatiemogelijkheden van de (ex-)gedetineerden.


Theo W.A. de Wit, Reijer J. de Vries en Niels den Toom (eds.)

ISBN (softcover) : 9789462405127

Niet storen?
Zielzorg bij justitie in borderline times

De meeste bijdragen van deze bundel cirkelen rond de thema’s ‘boosheid’ (in de samenleving, bij gedetineerden, bij onszelf) en ‘stoornis’ als een fenomeen dat geestelijke verzorgers ook in hun werk met ingeslotenen vandaag regelmatig tegengekomen. Als uitgangspunt daarbij is het boek Borderline Times. Het einde van de normaliteit (2012) van de Belgische psychiater Dirk De Wachter genomen. Daarbij werd het vermoeden uitgesproken dat geestelijk verzorgers bij justitie in hun dagelijks werk veel zullen herkennen van de in dat boek geboden diagnosen, zoals verlies van vertrouwen en van identiteit. Hoe kunnen we gedetineerden beter verstaan in het licht van De Wachters analyse?

Tegelijkertijd wilden de protestantse geestelijk verzorgers niet voorbij gaan aan de viering van 500 jaar Reformatie: kan die erfenis onze eigen identiteit vandaag versterken? Zij zochten dus ook naar empowerment, om hun werk zowel geloofwaardig als met realiteitszin te kunnen blijven uitoefenen.

Binnen dit kader stellen de auteurs vragen als de volgende: welke invloed heeft de marginalisering van religie op het gezag van de professionele geestelijk verzorger? Hoe veranderen religie en de omgang met de Bijbel mee met seculiere waarden als zelfexpressie en subjectieve beleving? Is er nog ruimte voor ‘zending’, de uitnodiging aan mensen, een respons te geven op het evangelie in Jezus Christus? Of dient men vanuit pastorale overwegingen juist erg voorzichtig te zijn met missionaire activiteiten, in het bijzonder bij gedetineerden? Hoe verandert de taak van een geestelijk verzorger wanneer hij in penitentiaire inrichtingen te maken heeft met mensen met een stoornis? En kan een herwaardering van het begrip ‘ziel’ ons helpen bij herstelgerichte geestelijke verzorging?

De bundel bevat verder bijdragen over religieus geïnspireerde nazorg aan exgedetineerden (hoe kunnen geloofs-gemeenschappen op dit vlak meer inclusieve, spirituele en lerende kerken worden?), over ‘onze manier van straffen’ en de reflecties van geestelijk verzorgers daarover, en over het verschil tussen ‘hoop’ en ‘optimisme’.


Theo W.A. de Wit, Reijer J. de Vries, Niels den Toom (red.)

ISBN (softcover) : 9789462403864

Onze manier van straffen
Essays van geestelijke verzorgers bij justitie

Elke samenleving kent de praktijk van het straffen, beginnend bij de straf als een voorzichtige pedagogische koestering om je kind iets bij te brengen tot aan de meest draconische straffen en de definitieve straf: de doodstraf. Maar er bestaat ook zoiets als een – altijd voorlopige – gedeelde manier van straffen. Geestelijk verzorgers in gevangenissen en andere inrichtingen van justitie staan vanwege hun werk dichtbij gedetineerde mensen. Zij maken ‘onze manier van straffen’ dus van nabij mee. Wat valt je dan op aan de wijze van straffen die wij als samenleving normaal of minstens acceptabel vinden? Onze manier van straffen bevat zes essays van geestelijk verzorgers werkzaam bij justitie, essays die voortkomen uit een learning community van geestelijk verzorgers.

Onder begeleiding van prof. dr. Theo de Wit, staflid van het Centrum voor Justitiepastoraat, daagden zij elkaar uit om scherp onder woorden te brengen wat onze strafmethoden inhouden, wat zij met mensen doet, en welke rol zij zelf spelen als onderdeel van dit strafsysteem.

Wie de essays overziet, constateert dat hier zes auteurs aan het woord zijn, die vanuit een intiem en vaak langdurig contact met de detentiewerkelijkheid evenzovele dimensies van de gevangenisstraf als geleefde ervaring beschrijven. Ze gaan over het isolement waarin je als gedetineerde terecht komt, over vernedering als onlosmakelijk onderdeel van straf, over afhankelijkheid, over het jargon van de tbs, over levenslang, en over een vorm van vrijheid die je als gedetineerde toch houdt. De essays zijn geschreven vanuit een attitude die je nog het best kunt omschrijven als een combinatie van empathie, mededogen en realisme.

De geestelijk verzorgers beschouwen zich als deel van het collectief waarnaar wordt gewezen in de uitdrukking ‘onze manier van straffen’. Tegelijkertijd achten zij het hun plicht en eisen zij ook het recht op, kritisch na te denken over ons strafsysteem, de evidenties die daarin worden meegenomen en die dag na dag worden gereproduceerd en overgedragen, alsmede hun eigen rol daarbij.


Theo W.A. de Wit, Reijer J. de Vries & Niels den Toom (eds.)

ISBN (softcover) : 9789462403499

Koorddansen
Ethische vragen in justitiële inrichtingen

 

In deze bundel ‘Koorddansen’ is er aandacht voor de spannende en complexe opgave om het evenwicht te bewaren in centrale kwesties van morele aard, de thematisering en agendering ervan en de omgang ermee binnen justitiële inrichtingen. Deze artikelen zijn tot stand gekomen rondom en naar aanleiding van de studiedagen in 2016 van de protestantse en rooms-katholieke geestelijk verzorgers bij justitie. De protestantse studiedagen hadden als thema ‘Goed spreken over het kwaad’. De rooms-katholieke studiedagen waren georganiseerd rondom ‘ethiek en ethische dilemma’s in justitiële inrichtingen’.

Omdat geestelijk verzorgers bij justitie veel met kwaad te maken krijgen, is de vraag hoe je daar nu goed over spreekt. Smedema biedt hierin een systematisch theologische bijdrage, waarbij hij begint vanuit een goed spreken over God. Psychoanalyticus en predikant Bodisco Massink verbindt het spreken over kwaad met inzichten vanuit de psychotherapie.

Ethiek speelt op verschillende manieren binnen justitiële inrichtingen. Ethicus Paul van Tongeren heeft een twintigtal casus bestudeerd van geestelijk verzorgers bij justitie en refl ecteert hierop. Hij biedt tevens een vier verschillende typen ethische theorie die de geestelijk verzorger verrijkt in zijn perspectieven op het goede. Den Toom maakt vervolgens een structurele vergelijking tussen geestelijke verzorging bij de zorg en justitie met het oog op het vervullen van de rol van ethicus. Filosoof Theo de Wit verruimt de blik door een recente Duitse bundel over ethiek bij de straftenuitvoerlegging in de Bondsrepubliek te bespreken. Tot slot is er ook een theologisch spreken over ethiek, zoals Van der Kamp en De Vries laten zien in hun bijdrage over schuld binnen het justitiepastoraat.

De bundel bevat verder enkele bijdragen die buiten het thema van de aandacht voor ethiek en ethisch beraad vallen. Van der Korst geeft een aanzet tot een gendertheoretische benadering van het justitiepastoraat, die nu nog ontbreekt. De bundel wordt afgesloten met pastoraal-theologische bijdrage van Reijer de Vries. Hij betoogt dat het herstelgerichte pastoraat met het oog op het doel van maatschappelijk herstel een pastoraal model nodig heeft waarin de diaconaalprofetische dimensie theoretisch is verdisconteerd. Hiertoe biedt Bonhoeffers bipolaire pastorale model een uitdaging.


Ryan van Eijk (Red.)

ISBN (softcover) : 9789462402737

Een heilige en veilige plek

 

Deze bundel verzamelt de oogst van de studiedagen in 2015 van de protestantse en rooms-katholieke geestelijk verzorgers werkzaam bij justitie. De rooms-katholieke studiedagen hadden als thema de vraag, wat de notie van ‘vrijplaats’, als aanduiding van de bijzondere status van het contact tussen gedetineerden en geestelijk verzorgers, vandaag kan betekenen. Tijdens de protestantse studiedagen stond de spiritualiteit van de justitiepredikant en de ingeslotenen centraal.

Pieter de Witte (Leuvense Centrum voor Levensbeschouwing en Detentie) legt de complexiteit van het begrip ‘vrijplaats’ bloot. Voor justitiepastor Akkermans is de vrijplaats eerst en vooral een plek van ingeslotenen. Uit een twaalftal interviews die hij heeft gehad met gedetineerden blijkt dat de religieuze identiteit van de pastor de basis is van de band van vertrouwen die er bestaat tussen de pastor en de pastorant.
In Fliermans bijdrage wordt de vraag gesteld of het begrip vrijplaats nog geschikt is om de eigen plek van het justitiepastoraat in de justitiële inrichtingen mee aan te duiden.
Filosoof Theo de Wit onderscheidt in zijn bijdrage drie betekenissen van ‘vrijplaats’ die de positie en het werk van geestelijk verzorgers betreffen:

1- zij komen van de vrijplaats die wij academie of ‘universiteit’ noemen,

2- die plek waar ingeslotenen veilig en vrijmoedig kunnen spreken over wat hen op het hart ligt en

3- de ‘vrijstad’ in de Bijbel waarheen de ‘onvrijwillige moordenaar’ kon vluchten.

De Wit gaat hierbij in op Levinas’ verrassende actualisering van deze idee en op de ‘andere’, harde kant van de huidige opvang van grote aantallen vluchtelingen.
Omdat de term ‘spiritualiteit’ steeds meerduidiger wordt, verschuift de strategie van de pastor van een definitie van spiritualiteit naar een functionele waarneming van de ontvankelijkheid en wederkerigheid van mensen, aldus Martin Walton. Hij vraagt zich af: Wat gebeurt er met mensen in relatie tot hun ‘spiritualiteit’?
Hans de Wit verkent in zijn bijdrage het speelveld waarop de (gevangenis) pastor en de gedetineerde elkaar in hun wederzijdse geloof en spiritualiteit kunnen ontmoeten. Hij beschrijft enerzijds de angst die de Bijbel als heilig boek en heilige plaats bij gedetineerden oproept, anderzijds hoe het zoeken naar het ‘samen’ in een groep Bijbelstudie als een veilige plek kan functioneren waar een directe communicatie met een persoonlijke en uitnodigende God hen diep kan raken en concreet invloed heeft op hun denken en gedrag. De Wit stelt dat met name de kwetsbaarheid van gedetineerden een fundamenteel aangrijpingspunt is in het justitiepastoraat.
De bundel wordt afgesloten met een eerste resultaat van het onderzoeksproject ‘Religieus geïnspireerde verbanden en de zorg en nazorg ten bate van (ex-) gedetineerden’ van het Centrum voor Justitiepastoraat. Vanuit het perspectief van de praktische theologie onderzoeken De Vries en Van der Knijff hoe het ‘netwerken’ in de religieus geïnspireerde (na)zorg voor mensen met detentie-ervaring in de praktijk op plaatselijk vlak (Zwolle) functioneert.

 


Theo de Wit, Reijer de Vries,

Ryan van Eijk (red.)

ISBN (softcover) : 9789462400597

Grensverkeer
De meerstemmigheid van de geestelijk verzorger bij justitie

De eerste reeks van de hier gepubliceerde bijdragen staat in het kader van een driejarige cyclus van het justitiepastoraat in Nederland. Die cyclus richtte de aandacht  op de communicatie van geestelijk verzorgers bij justitie in de drie relaties die zij in hun werk onderhouden: 1- de communicatie in het bijstaan van gedetineerden, en de communicatie voortkomend vanuit hun dubbele loyaliteit namelijk jegens 2- de overheid en jegens 3- hun ‘zendende instantie’.

De betrekking van de geestelijk verzorger tot de zendende instantie staat centraal in deze bundel en rondt de cyclus af, nadat eerder de overheid (Twee heren dienen, 2011) en de gedetineerden (‘Graag een normaal gesprek’, 2012) centraal stonden. De eerste vijf bijdragen zijn grotendeels uitwerkingen van lezingen  op de studiedagen 2013; een verdere bijdrage is mede gebaseerd op materiaal dat door rooms-katholieke geestelijke verzorgers tijdens hun studiedagen is ingebracht. De centrale thematiek die de bijdragen in dit thematisch deel verbindt, is de opdracht van de geestelijk verzorger om de werelden van ‘binnen’ en ‘buiten’, gevangenis en kerk, gevangenisbewoner en burger in de samenleving en de daarmee verbonden waarderingen en houdingen (vertrouwen/wantrouwen, humaan/inhumaan, crimineel/ medeburger) met elkaar te verbinden. De geestelijk verzorger heeft in zijn werk niet alleen te maken met dit grensverkeer – hij of zij praktiseert dit ook zelf.

Naast dit thematisch deel bevat de bundel nog een bijdrage over vergeving van de theoloog De Vries, een artikel over de relatie tussen onvolmaaktheid, menselijkheid en barmhartigheid van de filosoof De Wit, een eerste resultaat van een onderzoek naar boosheid bij gedetineerden door justitiepredikante Terlouw-Sterk en een weergave van het onderzoek naar de taak van de justitiepastor aangaande humaniteit tijdens detentie waarop justitieaalmoezenier Van Eijk in 2013 promoveerde.


Ryan van Eijk

ISBN (softcover) : 9789058509888

Menselijke waardigheid tijdens detentie
Een onderzoek naar de taak van de justitiepastor

Menselijke waardigheid en humaniteit behoren tot de fundamenten van de Nederlandse samenleving en cultuur. Ze zijn echter geen onaantastbare vanzelfsprekendheden. Zeker in situaties van gevangenschap moeten ze beschermd en bewaakt. Dat is o.a. de taak van de justitiepastor.

Maar wat moet dan precies beschermd en bewaakt worden, en welke problemen ontmoet de justitiepastor daarbij? Als ambtenaar in dienst van de overheid, maar ook met een eigen opdracht van zijn zendende instantie (de kerk), balanceert de justitiepastor voortdurend tussen kerk en staat, tussen recht en ethiek, tussen politiek en geloof.

Vanuit die dubbele positie van de justitiepastor worden in deze studie de verschillen tussen ambtenaarschap en pastoraat als het gaat om menselijke waardigheid en humaniteit weergegeven, evenals de praktische problemen waarmee de justitiepastor wordt geconfronteerd bij vervulling van deze taak. Tegelijk wordt betoogd dat er echter sprake is van een werkbare basis die geldt voor ambtenaar en pastor en die bestaat uit de mensenrechten, de zorgplicht en professionele integriteit. Dit alles met het oog op een humaan detentieklimaat, waarvoor zowel de overheid als de kerk haar eigen verantwoordelijkheid ten volle kunnen nemen. 

Ryan van Eijk is jurist en theoloog. Sinds 1998 is hij zelf werkzaam als justitiepastor (o.a. in de EBI te Vught).


Theo W.A. de Wit, Reijer de Vries, Ryan van Eijk (red)

ISBN (softcover) : 9789058509369

Graag een normaal gesprek
Geestelijk verzorgers aan het werk

De half-ironische, half-serieuze titel van deze bundel (‘Graag een normaal gesprek’) verwijst naar de communicatie met gedetineerden en stond op een verzoekbriefje, waarmee een gedetineerde zich tot een geestelijk verzorger wendde. Zo’n tekst geeft te denken. Is een ‘normaal gesprek’ voor een gedetineerde misschien een uitzonderlijke gebeurtenis?
Binnen het kader van deze vraagstelling denkt de Tilburgse theoloog Erik Borgman na over de vraag, of en wanneer er sprake kan zijn van een ‘bevrijdende God’ in de gevangenis. Vervult het justitiepastoraat een nuttige functie in een justitieel systeem dat recidive wil terugdringen, of gaat het in het Evangelie om iets anders? Zijn vraag wordt hoogst actueel en controversieel waar hij verwijst naar de recente Belgische casus van Michelle Martin, medeplichtige van Marc Dutroux.
De pastoraal theoloog Stefan Gärtner zoomt in op de vreemdheid die onvermijdelijk een rol speelt in de communicatie tussen de justitiepastor en de gevangene. Hij probeert deze vreemdheid vruchtbaar te maken voor de reflectie op en de praktijk van de pastorale communicatie.
Ryan van Eijk schetst middels enkele casussen het belang van de‘presentiebenadering’. Soms valt er vanwege massieve onmacht, uitzichtloosheiden een gevoel van diepe verlatenheid bij gedetineerden niet zoveel te bereiken inutilitaire termen en raakt ook de taal als medium van communicatie aan haar grenzen.

Reijer de Vries concentreert zich in zijn bijdrage op communicatie als ‘gebeuren’ en dus niet louter als instrument. Hij vraagt zich af of ook de prediking, die qua vorm als toespraak immers een eenrichtingsverkeer impliceert, kan bijdragen aan dit ‘geschieden van communicatie’. Daartoe onderzoekt hij een gevangenispreek van Karl Barth.

Theo van Dun behandelt de communicatiemogelijkheden in het domein van het liturgisch pastoraat. Net als Van Eijk benadrukt hij dat het gesprek niet de enige vorm van communicatie is, en hij voegt eraan toe: ‘zelfs niet de voornaamste’. Hij wijst vooral naar de ‘dubbele beweging’ die zo centraal staat in de christelijke liturgie: anabasis en katabasis.

De bundel is aangevuld met enkele ‘losse bijdragen’: Theo de Wit schrijft over ‘legitiem geweld‘ en Fons Flierman presenteert in zijn artikel ‘Geestelijke verzorging als beroep’ een samenvatting van zijn onderzoek Geestelijke verzorging in het werkveld van justitie (Eburon, 2012)


Theo W.A. de Wit, Evert Jonker en Ryan van Eijk 


ISBN (softcover) : 9789058506894

Twee heren dienen: Geestelijk verzorgers en hun beroepseer

Geestelijk verzorgers die bij een instelling als justitie werken dienen twee heren, kun je zeggen. Als ambtenaar worden zij betaald door de overheid, maar als ambtsdrager zijn zij gezonden door een religieuze of levensbeschouwelijke organisatie. Deze precaire, maar ook fascinerende positie is een gevolg van de regeling van de verhouding tussen kerk en staat in Nederland. Deze positie schept ruimte, maar geeft ook spanning.

Met een zekere regelmaat uiten geestelijk verzorgers de laatste jaren de verzuchting dat hun speelveld kleiner is geworden. Van hen wordt dikwijls een loyaliteit verwacht die op gespannen voet kan komen te staan met hun zending. Dreigt het dichte web van regelgeving, deskundigheid en politieke druk hen op te zuigen door toenemende uniformering en centralisering?

Maar er is ook een andere kant. Want het wettelijk recht op geestelijke verzorging in detentie (evenals bij de krijgsmacht) impliceert ook dat de wetgever/overheid geestelijk verzorgers nodig heeft. Zij kunnen alleen geloofwaardig functioneren als de eigenheid van hun werk ook gestalte krijgt. Hier naderen we de kernvraag van deze bundel: hoe valt de point d’honneur, de beroepseer van de geestelijk verzorger te omschrijven? De opdracht om tussen kerk en staat, of zendende instantie en zorginstelling te balanceren werpt in alle scherpte de vraag op naar de identiteit van de geestelijk verzorger.

Deze thematiek maakt deze bundel boeiend voor geestelijk verzorgers of ze nu werkzaam zijn bij justitie, bij de krijgsmacht of in zorginstellingen.


Theo de Wit, Evert Jonker,

Ryan van Eijk

ISBN (softcover) : 9789058505781

Van kwaad verhalen
Context en praktijk van het justitiepastoraat

 

Van kwaad verhalen vraagt zich af hoe geestelijke zorg aan gevangenen de verlossing van het kwaad in gesprekken en rituelen kan behartigen. Immers, vormen van detentie vergelden enerzijds het kwaad, maar streven anderzijds naar herstel. De mogelijkheden en grenzen van het strafrecht als antwoord op kwaad in een veranderd strafklimaat komen aan bod in deze op bijdragen aan studiedagen van het Rooms-katholieke en Protestantse justitiepastoraat gebaseerde bundel. Dat misdrijven en het aangerichte onheil in het bewustzijn van gestraften veranderen in nobele ondernemingen of worden geminimaliseerd tot onbeduidende details wordt belicht Een methode van herstelgericht pastoraat laat zien hoe om te gaan met gedetineerden die dikwijls getraumatiseerde mensen zijn voor wie belangrijke waarden in het  omgekeerde omslaan: veiligheid wordt beleefd als onveiligheid, vertrouwen wordt diep gewantrouwd. Andere thema’s zijn: de rol van de justitiepastor als aanklager in dienst van de gerechtigheid van God, een analyse van de gevoelens van schuld, schaamte en verantwoordelijkheid, en de betekenis van specifieke op uitdrijving en verlossing van kwaad gerichte rituelen, zoals celreinigingen.

Evenals de vraag of de onderhuidse boosheid van sommige gevangenen wellicht door justitiepastores bespreekbaar te maken is als een kracht tot herstel.